1: Glucocorticoid
Tăng tạo đường mới tại gan bằng cách:
Tăng chuyển glycogen thành glucose.
Tăng ly giải protein tại cơ xương → giải phóng các acid amin và tăng ly giải lipid tại mô mỡ → giải phóng glycerol và acid béo tự do → cung cấp nguyên liệu cho gan tạo đường mới.
Tăng kháng insulin tại mô cơ và mô mỡ.
Giảm khối lượng tế bào beta đảo tụy → giảm sự nhạy cảm của tế bào beta với tín hiệu glucose → giảm tiết insulin để đáp ứng với tình trạng tăng đường huyết.
2. Thuốc chống loạn thần thế hệ mới:
Receptor M3 tại tế bào beta (được kích hoạt bởi hệ thần kinh phó giao cảm thông qua acetylcholine) kích thích tiết insulin sau bữa ăn.
Các thuốc loạn thần thế hệ mới như Clozapine và Olanzapine lại phong tỏa receptor M3 → giảm bài tiết insulin sau ăn → làm đường máu sau ăn tăng cao.
Thuốc chống loạn thần gây tăng cân → tăng nồng độ acid béo tự do và các cytokin gây viêm trong máu → tăng tình trạng kháng insulin.
3. Thuốc điều trị rối loạn chuyển hóa lipid nhóm statin.
Note: Lợi ích bảo vệ khỏi những biến cố tim mạch của statin luôn lớn hơn nguy cơ tăng đường huyết.
Statin ức chế enzyme HMG - CoA reductase → giảm isoprenoid → giảm biểu hiện gen SLC2A4 (mã hóa GLUT4) và tế bào GLUT4 trên màng tế bào mỡ → giảm hấp thu đường vào tế bào.
Statin ức chế mevalonate → giảm tổng hợp coenzym Q10 → giảm tổng hợp ATP → rối loạn chức năng ti thể trong tế bào beta → ảnh hưởng đến quá trình đóng kênh kali, mở kênh canxi → giảm tiết insulin.
Statin giảm tổng hợp cholesterol nội bào → tích tụ các tiền chất gây stress oxy hóa ti thể → thúc đẩy quá trình chết tế bào beta theo chương trình.
4. Thuốc lợi niệu Thiazid.
Thiazid làm giảm K máu → kênh K không đóng lại → tế bào beta tụy không khử cực → kênh can xi không mở ra → can xi không vào được tế bào → không kích thích được các túi insulin trong tế bào beta hòa màng để giải phóng insulin ra máu.
Tại mô cơ và mô mỡ → thiazide làm giảm tín hiệu của insulin với thụ thể đích → giảm hoạt động của GLUT-4 → giảm khả năng đưa đường vào tế bào.
Thiazid gây rối loạn chuyển hóa lipid → tăng acid béo tự do trong máu → FFA sẽ cạnh tranh với glucose khi đi vào tế bào.
Thiazide làm giảm thể tích máu → tăng hoạt động hệ Renin - Angiotensin - Aldosteron → tăng nồng độ Angiotensin II → tăng kháng insulin.
 |
| Kênh K - Canxi |
5. Thuốc chẹn beta giao cảm.
Thụ thể beta 2 ở tụy chịu tác dụng kích thích của hệ giao cảm tổng hợp cAMP nội bào → có vai trò trong việc phóng thích inslulin.
Chẹn beta ức chế thụ thể beta 2 ở tụy → giảm tiết insulin.
Chẹn beta gây co mạch ngoại vi → giảm dòng máu đến cơ xương → giảm tiêu thụ đường ở mô.
Note: Thuốc chẹn beta giao cảm có thể che mờ triệu chứng của cơn hạ đường huyết, cần chú ý khi dùng phối hợp với thuốc điều trị bệnh đái tháo đường.
6. Thuốc ức chế miễn dịch.
Thuốc gây độc tế bào beta → ảnh hưởng đến số lượng và chức năng tế bào beta.
Thuốc tác động tới quá trình phiên mã → giảm tổng hợp insulin.
7. Kháng sinh Fluoroquinolones
Thuốc FQs có thể gây hạ đường huyết đột ngột sau đó tăng đường huyết.
Thuốc ức chế kênh K của tế bào beta đảo tụy → đóng kênh K → khử cực tế bào beta → kênh Canxi mở ra, canxi ồ ạt đi vào tế bào beta → kích thích túi insulin hòa màng → giải phóng insulin ồ ạt vào máu → hạ đường huyết đột ngột.
Sau giai đoạn này, insulin bị cạn kiệt. Mặt khác thuốc FQs còn gây độc và rối loạn chức năng tế bào beta → insulin máu giảm → tăng đường huyết.
8. Thuốc tránh thai estrogen
Khi nồng độ estrogen trong máu tăng cao:
Kích thích tiết hormon tăng trưởng (GH) → tăng ly giải mô mỡ → ngăn cản mô cơ hấp thụ glucose gây tăng đường máu.
Estrogen liên kết với insulin hoặc thụ thể của insulin → ngăn cản sự gắn insulin vào thụ thể → giảm giải phóng insulin vào máu → gây tăng đường máu.
Estrogen kích thích gan tổng hợp protein vận chuyển costison → tăng nồng độ costison máu → tăng đề kháng insulin.
Progestin gắn vào thụ thể Androgen gây các tác dụng:
- Giảm số lượng thụ thể insulin trên màng tế bào.
- Giảm ái lực của insulin với thụ thể của nó.
- Ức chế phosphoryl chất nền IRS-1 → dẫn đến kênh vận chuyển đường (GLUT-4) không mở ra để đón đường vào tế bào.
- Tăng tích mỡ nội tạng → giải phóng acid béo tự do (FFA) vào máu → nồng độ FFA cao sẽ cạnh tranh với Glucose đi vào tế bào (độc Lipid).
- Progestin có cấu trúc giống testosterone → kích thích tạo đường mới ở gan.